Grał Juranda w "Krzyżakach". Polacy nie mieli pojęcia, co przeżył

• Andrzej Szalawski zmagał się z oskarżeniami o kolaborację.
• Jego praca w teatrach, choć zgodna z instrukcjami AK, była uznawana za zdradę.
• Po wojnie trudno mu było odzyskać dobre imię.

Urodzony 4 grudnia 1911 roku w Warszawie jako Andrzej Pluciński Andrzej Szalawski był synem urzędnika państwowego. Od najmłodszych lat fascynowała go sztuka, dlatego po ukończeniu gimnazjum wstąpił do Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej, gdzie zdobył dyplom. W 1936 roku rozpoczął pracę na scenach Poznania i Lwowa, a już wkrótce zadebiutował w filmie "Dziewczęta z Nowolipek", który przyniósł mu rozgłos.

Rozwiąż quiz. Jesteś mistrzem, jeśli zgarniesz 100 proc. punktów! Dalszą część artykułu znajdziesz pod quizem...

Wybuch II wojny światowej postawił go w trudnej sytuacji. Zmobilizowany do 26. pułku piechoty, walczył w obronie Lwowa. Po kapitulacji Andrzej Szalawski zignorował rozporządzenie, nakazujące zarejestrowanie się jako oficer, co pozwoliło mu uniknąć losu ofiar w Katyniu. Wrócił do pracy w teatrze, a gdy III Rzesza zaatakowała ZSRR, ponownie przyjechał do Warszawy.

Andrzej Szalawski rozpracowywał nazistów

Długotrwałe bezrobocie, z którym mierzył się w stolicy Andrzej Szalawski, mogło skończyć się przymusową wywózką do pracy. Dlatego przyjął posadę lektora w niemieckiej kronice filmowej "Die Deutsche Wochenschau". Jednocześnie, głównie dzięki tej ofercie, "zaczepił" się w teatrach koncesjonowanych przez nazistów – wszystko zgodnie z poleceniami Armii Krajowej, której był członkiem.

Choć w tajemnicy pomagał rozpracowywać nazistów, środowisko artystyczne długo nie chciało mu wybaczyć. Wkrótce Andrzej Szalawski zrezygnował z pracy w kronice, lecz "łatka kolaboranta pozostała z nim na lata", mimo że jego działania miały ukryty cel patriotyczny.

Redakcja poleca

Film "Krzyżacy" był przełomem. Do dziś nikt nie powtórzył tego sukcesu

Film "Krzyżacy" był zakłamany? Tak naprawdę żyli rycerze-zakonnicy

"Krzyżacy" ukrywali... nogę w gipsie. Polacy nie mieli pojęcia

Po wojnie nie otrzymał weryfikacji zawodowej od komisji ZASP-u, niezbędnej do powrotu na scenę. Zdecydował się na wyjazd do Zielonej Góry, gdzie pracował jako sufler, inspicjent, szofer, a nawet stolarz. Trudne warunki życia odbiły się na jego zdrowiu psychicznym – przeszedł załamanie nerwowe i zmagał się z depresją.

Obdarty, z nieostrzyżonymi włosami, czerwonymi oczami, robił wrażenie człowieka wykończonego nerwowo, w stanie chorobliwie depresyjnym, który z maniakalnym uporem mówi ciągle, że jest ukarany, że grać mu nie wolno - wspominała aktorka Wanda Telakowska.

Rola w "Krzyżakach" nie pomogła

Powrót na scenę nastąpił w 1947 roku, gdy Andrzej Szalawski otrzymał angaż w łódzkim Teatrze Wojska Polskiego. Radość nie trwała długo – został aresztowany przez UB pod zarzutem współpracy z hitlerowcami i spędził trzy lata w więzieniu, mimo że wszystkie jego wcześniejsze działania były zgodne z instrukcjami Armii Krajowej - tłumaczeń jednak nikt nie chciał słuchać.

Pogodne lata [PODCAST]

Tak podrywały dziewczyny w PRL. Pogodne lata #11

0:00

Po wyjściu na wolność aktor starał się odbudować swoją karierę i dobre imię. W 1960 roku stworzył jedną ze swoich najsłynniejszych ról – Juranda ze Spychowa w "Krzyżakach" w reżyserii Aleksandra Forda. Później zagrał Hermana Bucholca w "Ziemi obiecanej" Andrzeja Wajdy, zdobywając uznanie widzów i krytyków. Koledzy z branży jednak nadal nie chcieli mieć z nim nic wspólnego.

Nie zdziwi zatem, że życie osobiste Szalawskiego również było pełne burz. Po dwóch nieudanych małżeństwach odnalazł szczęście dopiero u boku Izabeli Wilczyńskiej, którą poznał w lipcu 1963 roku. Była jego trzecią żoną i przez ponad cztery dekady wiernie wspierała go w walce o przywrócenie dobrego imienia.

To ona zabroniła po jego śmierci 11 października 1986 roku stawiać krzyż na grobie, tłumacząc, że nosił go na swoich barkach niesłusznie już za życia.

Kliknij tutaj i słuchaj naszego radia na żywo bez żadnych opłat na RadioPogoda.pl!