To na bazie jego książki z 1947 roku powstał polski najlepszy film wszech czasów
W historii polskiej kultury niewiele jest duetów tak legendarnych jak dzieło Jerzego Andrzejewskiego i jego filmowa adaptacja stworzona przez Andrzeja Wajdę. Powieść wydana w 1947 roku, której akcja rozgrywa się w latach 40., stała się podstawą filmu uznawanego przez wielu krytyków za jedno z największych osiągnięć polskiej kinematografii.
- Powieść "Popiół i diament" stała się jednym z najważniejszych dzieł literatury polskiej, poruszając temat skomplikowanych wyborów moralnych podczas powojennej odbudowy kraju.
- Filmowa adaptacja Andrzeja Wajdy z 1958 roku przekształciła literackiego bohatera Macieja Chełmickiego w ikonę młodzieżowego buntu, porównywaną do Jamesa Deana.
- Kontrowersyjna scena z płonącymi kieliszkami i tragiczne zakończenie filmu uczyniły go nie tylko arcydziełem polskiej kinematografii, ale i obowiązkowym punktem edukacyjnym na całym świecie.
Choć dziś najczęściej pamięta się przede wszystkim ekranizację z niezapomnianą rolą Zbigniewa Cybulskiego, warto pamiętać, że wszystko zaczęło się od książki napisanej przez jednego z najważniejszych polskich pisarzy XX wieku. Jerzy Andrzejewski należał do najważniejszych polskich prozaików powojennych. Urodzony w 1909 roku pisarz zasłynął między innymi powieściami "Ład serca", "Ciemności kryją ziemię" czy "Bramy raju". Największą popularność przyniósł mu jednak "Popiół i diament", który szybko stał się jedną z najgłośniejszych książek powojennej Polski.
Rozwiąż quiz. Jesteś mistrzem, jeśli zgarniesz 100 proc. punktów! Dalszą część artykułu znajdziesz pod quizem...
Quiz: Quiz. Aktorzy z PRL łamali serca tysięcy Polek. Rozpoznasz chociaż 15/20?
Autor interesował się skomplikowanymi wyborami moralnymi ludzi postawionych w ekstremalnych sytuacjach. Temat ten znalazł szczególnie mocne odbicie w historii żołnierzy podziemia, którzy po zakończeniu II wojny światowej musieli odnaleźć się w nowej rzeczywistości politycznej.
O czym opowiada "Popiół i diament"?
Akcja powieści rozgrywa się w ciągu jednej doby, 8 maja 1945 roku, czyli w dniu kapitulacji III Rzeszy. Głównym bohaterem jest młody żołnierz Armii Krajowej Maciej Chełmicki, który otrzymuje rozkaz wykonania zamachu na komunistycznego działacza Szczukę.
Na pozór jest to opowieść polityczna, ale w rzeczywistości Andrzejewski stworzył historię o ludziach stojących na rozdrożu. Bohaterowie muszą odpowiedzieć sobie na pytania o lojalność, honor, miłość i sens dalszej walki w świecie, który właśnie się zmienia.
Tytuł książki nawiązuje do słów z poematu Cypriana Kamila Norwida "Za kulisami": "Czy popiół tylko zostanie i zamęt, Co idzie w przepaść z burzą? Czy zostanie na dnie popiołu gwiaździsty dyjament, Wiekuistego zwycięstwa zaranie?" To pytanie o to, co pozostaje po wielkich historycznych tragediach, do dziś stanowi jedno z najważniejszych przesłań dzieła.
Jak powstał legendarny film?
W 1958 roku po książkę sięgnął Andrzej Wajda, który miał już na koncie filmy "Pokolenie" i "Kanał". Reżyser postanowił odejść od części politycznych akcentów powieści i większy nacisk położył na dramat jednostki oraz tragiczne wybory młodego pokolenia Polaków.
Największą zmianą okazała się kreacja Zbigniewa Cybulskiego. W książce Maciej Chełmicki nie przypominał filmowego bohatera. Cybulski pojawił się na ekranie w ciemnych okularach, skórzanej kurtce i nowoczesnym jak na tamte czasy stylu bycia. Wielu krytyków porównywało go później do Jamesa Deana, amerykańskiej ikony młodzieżowego buntu.
Sceny, które przeszły do historii kina
Film obfituje w sekwencje, które do dziś są analizowane w szkołach filmowych na całym świecie. Szczególnie często przywołuje się scenę z płonącymi kieliszkami spirytusu symbolizującymi poległych przyjaciół bohatera. Równie legendarne jest zakończenie, w którym ranny Maciej Chełmicki kona na śmietnisku. Obrazy te stały się jednymi z najbardziej rozpoznawalnych symboli polskiego kina.
Wajda umiejętnie połączył realizm historyczny z bogatą symboliką, dzięki czemu film był zrozumiały zarówno dla polskich widzów, jak i zagranicznych odbiorców.
Dlaczego "Popiół i diament" jest uznawany za jeden z najlepszych polskich filmów? Powodów jest kilka. Przede wszystkim film pokazał powojenną Polskę w sposób znacznie bardziej złożony niż większość ówczesnych produkcji. Zamiast prostego podziału na bohaterów i wrogów widz otrzymał opowieść o ludziach uwikłanych w historię.
Ogromne znaczenie miała także rola Zbigniewa Cybulskiego, która do dziś jest uznawana za jedną z najwybitniejszych kreacji aktorskich w historii polskiego kina. Sam film zdobył międzynarodowe uznanie i przyczynił się do rozwoju fenomenu określanego mianem Polskiej Szkoły Filmowej.
Przez dekady "Popiół i diament" regularnie pojawiał się na czołowych miejscach rankingów najlepszych polskich filmów. Dla wielu krytyków jest nie tylko arcydziełem kina, ale także jednym z najważniejszych dzieł opowiadających o powojennych losach Polaków.
Książka i film żyją do dziś
Niewiele utworów literackich może pochwalić się tak silnym wpływem na kulturę. Powieść Jerzego Andrzejewskiego jest wciąż wznawiana, analizowana przez badaczy literatury. Film Andrzeja Wajdy pozostaje natomiast punktem obowiązkowym dla każdego miłośnika polskiego kina.
To rzadki przypadek, gdy zarówno książka, jak i jej ekranizacja osiągnęły status dzieł kultowych. Dzięki temu historia Macieja Chełmickiego od blisko 80 lat przypomina, jak trudne bywają wybory podejmowane w przełomowych momentach historii.
Źródła: RadioPogoda.pl, RadioZet.pl, PopiolDiament.pl